Onderzoek kwaliteit en herstel landschapselementen op het hoge land van Vollenhove | Proeftuin

Stagiair Sander van Laarhoven van Van Hall Larenstein onderzocht de kwaliteit en herstel van landschapselementen op het hoge land van Vollenhove. Het gebied rond Vollenhove is te kenmerken als Kampenlandschap. Een agrarisch cultuurlandschap dat bekend staat om haar landschapselementen. De meest kenmerkende elementen zijn houtwallen en hakhout. Met behulp van veldwaarnemingen en het bestuderen van oude kaarten bracht Sander in kaart wat er rest aan landschapselementen en wat de kwaliteit is. Dit artikel is een samenvatting van zijn onderzoek. Het hele rapport is hier te lezen.

Wat zijn landschapselementen? 

In Nederland zijn veel verschillende soorten cultuurlandschappen. Dit zijn gebieden waarbij de mens een beeldbepalende rol speelt in de ontwikkeling van het landschap. Agrarische gebieden zijn in Nederland de bekendste cultuurlandschappen, maar ook heide en natuurgebieden kunnen onder dit begrip vallen. Dit komt doordat bijna elk stukje grond in Nederland beïnvloed is door de mens. Cultuurlandschappen worden ook vaak getekend door landschapselementen. Landschapselementen zijn objecten die het beeld en de structuur van een landschap bepalen. Onder dit begrip vallen onder andere rijen van bomen, lanen, poelen en rietlanden. Er zijn te veel verschillende elementen om ze allemaal te behandelen. 

Dit onderzoek heeft zich gericht op het hoge land van Vollenhove in Nationaal Park Weerribben-Wieden. Dit is een stuwwal, een verhoging in het landschap. Stuwwallen zijn in de ijstijd ontstaan door het opstuwen van de bodem door gletsjers. In het hoge land van Vollenhove hebben we te maken met het Kampenlandschap. Het Kampenlandschap is een agrarisch cultuurlandschap dat bekend staat om haar landschapselementen. De meest kenmerkende elementen voor dit landschapstype zijn houtwallen en hakhout. Deze zullen kort behandeld worden.  

Eikenhakhout na de oogst
Houtwal, helaas zonder struiklaag

Houtwal

Een houtwal is een lijnvormig landschapselement (over de grond van A naar B). Dit element is in de regel te vinden op de grens van twee percelen. De opbouw bestaat uit een verhoogd stuk aarde waar bomen en struiken op groeien. Vroeger werden houtwallen gebruikt als een veekering. Vaak werden er doornige struiken aangeplant, of was de struiklaag dicht genoeg om het ontsnappen van vee te voorkomen. 

Hakhout 

Hakhoutbossen zijn bossen waarin periodiek hout geoogst wordt zonder daarbij de hele boom te kappen. Alleen de takken worden afgezaagd. De boom kan vervolgens na deze handeling op eigen kracht herstellen. Hiervoor maakt de boom gebruik van oude ‘slapende’ knoppen. Uit deze knoppen groeien nieuwe takken. Sommige boomsoorten kunnen dit beter dan andere. Bijvoorbeeld Eiken en Wilgen. Het hakhout proces is dan ook te vergelijken met het knotten van wilgen. Vroeger werd het geoogste hout gebruikt om de huizen mee te verwarmen. 

Het gaat slecht met de landschapselementen 

Tijdens dit onderzoek is gekeken naar de status van landschapselementen in het hoge land van Vollenhove. De situatie uit het verleden is leidend geweest en vergeleken met hoe het er tegenwoordig voor staat. Om dit uit te voeren en te visualiseren zijn er kaarten gemaakt. Voor het verleden is er gebruik gemaakt van de kadastrale kaart uit 1832. Een kadastrale kaart bevat gegevens uit het kadaster, een register dat bijhoudt wie de eigenaar is van een bepaald stuk grond. Het is dus een eigendomskaart die de ligging van percelen weergeeft. Deze gegevens zijn aangevuld met de topografische kaart uit 1925. Door de kaarten te vergelijken met de huidige situatie van landschapselementen kan er een beeld gevormd worden van waar landschapselementen in de tussentijd zijn verdwenen maar ook nieuw zijn aangelegd. Op figuur 2 is deze vergelijking te zien. In totaal komt het erop neer dat er ongeveer 80 hectare aan landschapselementen verdwenen is. Dit staat gelijk aan 120 voetbalvelden. 

Verdwenen landschapselementen zijn rood aangegeven op de kaart

Ook is de toestand van landschapselementen relevant. Het is namelijk belangrijk om deze elementen goed te onderhouden. Zonder onderhoud raakt het landschapselement in verval. Helaas verkeren de huidige landschapselementen vaak in een slechte staat. De foto aan het begin van dit artikel laat een houtwal zien waarbij de struiklaag niet meer aanwezig is. 

Belangrijk voor biodiversiteit 

Landschapselementen zijn belangrijk voor de biodiversiteit. Biodiversiteit is de rijkdom aan verschillende plant en diersoorten. Tijdens een literatuuronderzoek is aangetoond dat er veel soorten gebruik maken van en leven bij landschapselementen. Sommige van deze soorten zijn vrij algemeen maar er zitten ook zeldzame tussen. Een bijzondere aanwezigheid op de stuwwal van het hoge land is de Knoflookpad. Verder zijn er door de vlinderstichting een aantal doelsoorten voor eikenhakhout opgesteld. Doelsoorten zijn soorten die kenmerkend zijn voor bepaalde landschappen. 

Het goed onderhouden van landschapselementen is ook voor de biodiversiteit van belang. Zo zijn er tijdens een onderzoek naar broedvogels in houtwallen, bij een goed onderhouden wal, 22 verschillende soorten waargenomen. Terwijl dit bij een slecht onderhouden wal maar 8 verschillende soorten waren. 

Tijdens dit onderzoek is er gekeken naar de biodiversiteit in het hoge land van Vollenhove met wildcamera’s. Wildcamera’s zijn speciale camera’s die alleen een foto en/of video maken op het moment dat er een dier voor de camera komt. Deze camera’s werken door middel van infrarood. De wildcamera’s zijn op 4 locaties bij verschillende landschapselementen opgehangen. Per locatie is er over een periode van 3 weken gemeten. In totaal zijn er 17 waarnemingen van 8 verschillende soorten gedaan. In tabel 1 zijn de verschillende soorten met het aantal waarnemingen te zien en op figuur 4 een van de waarnemingen. 

Een egel passeert de wildcamera

Subsidies voor landschapselementen 

Het onderhouden van landschapselementen ligt meestal bij de eigenaar van het perceel waar het element op staat. Helaas is het voor landeigenaren vaak niet aantrekkelijk om deze landschapselementen te onderhouden. Zo is het bijvoorbeeld goedkoper om een raster te plaatsen en zo het vee te weren in plaats van het onderhouden van een houtwal. Landeigenaren zijn vaak op subsidies aangewezen om hier mee aan de slag te gaan. Deze subsidies zijn dan ook essentieel voor het behoud van landschapselementen. Het gebruik van de subsidies zoals die van de Stichting Groen Blauwe Diensten Overijssel (SGBDO) en Subsidiestelsel Natuur en Landschap (SNL) is dan ook aan te raden bij landeigenaren. 

Conclusie 

Er zijn veel verschillende plant- en diersoorten die gebruik maken van én leven bij landschapselementen en er zijn voldoende studies gedaan, die aantonen om welke soorten het gaat. Het onderzoek heeft aangetoond dat, over een periode van bijna 200 jaar, een flink aandeel aan landschapselementen in het Hoge Land van Vollenhove is verdwenen. Het versterken van de bestaande landschapselementen en het uitbreiden hiervan is een goede manier om de natuur en de biodiversiteit in het Hoge Land van Vollenhove een impuls te geven. Waarbij de eigenheid en de oorspronkelijke karakteristiek van het gebied wordt versterkt. Deze kwaliteitsimpuls zou ook in andere gebieden gevolgd kunnen worden. Het hele rapport is hier te lezen.

Proeftuin voor onderzoek en innovatie

Nationaal Park Weerribben-Wieden is proeftuin voor onderzoek en innovatie. Om vraagstukken in Nationaal Park Weerribben-Wieden te onderzoeken, worden studenten van relevante opleidingen ingezet. Studenten kijken vaak met een frisse blik naar het gebied en komen met innovatieve oplossingen. Zogeheten onderzoeken en experimenten heten proeftuinen. Een overzicht van alle onderzoeken vind je hier.

Onderzoek naar kwaliteit en herstel landschapselementen hoge land van Vollenhove
Sander van Laarhoven
Van Hall Larenstein
Juni 2024

Altijd op de hoogte zijn van het laatste nieuws? Abonneer je op de nieuwsbrief!

Cookies helpen onze diensten te verlenen. Door van onze diensten gebruik te maken stem je in met ons gebruik van cookies. Meer informatie