Samenvatting
Nationaal Park Weerribben-Wieden deed onlangs onderzoek naar donkerte. Ook werd gekeken naar de kennis en houding van bewoners, ondernemers en andere betrokkenen over donkerte en het belang daarvan. Uit het onderzoek blijkt dat donkerte goed is voor zowel mens als natuur. Te veel licht 's nachts (lichtvervuiling) verstoort vaak het natuurlijke ritme van het ecosysteem, planten, dieren en mensen en is ongezond. Hoewel het op het eerste gezicht erg donker kan lijken in Nationaal Park Weerribben-Wieden, moeten er nog wel stappen gezet worden om het Nationaal Park gecertificeerd Dark Sky Place te krijgen. Zowel qua toepassen van technische oplossingen als qua draagvlak bij betrokkenen. Duidelijk overheidsbeleid, meer kennis en gevoel van nut en invloed zijn nodig om de ambities waar te maken.
Nationaal Park Weerribben-Wieden deed onlangs onderzoek naar donkerte, ook wel ALAN (Artifical Light At Night/kunstlicht ’s nachts) genoemd. Ook werd gekeken naar de kennis en houding van bewoners, ondernemers en andere betrokkenen over donkerte en het belang daarvan. Student International Development Management Tim Nijssen van Van Hall Larenstein deed literatuuronderzoek en sprak meer dan 50 betrokkenen. Uit het onderzoek blijkt dat donkerte goed is voor zowel mens als natuur. Te veel licht ’s nachts (lichtvervuiling) verstoort vaak het natuurlijke ritme van het ecosysteem, planten, dieren en mensen en is ongezond.
Effecten op mens en natuur
Bij mensen veroorzaakt teveel licht een verandering in hun natuurlijke biologische klok. Als het pikdonker is, maakt het menselijk lichaam de meeste melatonine aan, een hormoon dat vermoeidheid stimuleert en dus een belangrijk hormoon voor het dag/nacht ritme en slaap. Te veel licht belemmert deze natuurlijke productie van melatonine, wat zorgt voor meer slaapproblemen. Minder slaap, verstoorde slaap en slaaptekort worden in verband gebracht met een verkorte levensduur, diabetes en verschillende soorten kanker. Lichtvervuiling heeft ook een verergerend effect op de natuur. Zo verhindert langdurige blootstelling aan kunstlicht dat bomen zich aanpassen aan seizoenswisselingen, waardoor bomen hun bladeren eerder of later dan normaal verliezen. Dit heeft op zijn beurt een effect op flora en fauna die afhankelijk zijn van de boom voor voedsel of beschutting. Te veel licht heeft niet alleen effect op één soort, maar beïnvloedt tegelijkertijd de hele cirkel rondom die soort, wat grotere schade veroorzaakt aan de ecologie, biodiversiteit en gezondheid van het ecosysteem.
Lichtvervuiling in Nederland
Het dichtbevolkte Nederland is één van de meest verlichte delen van Europa. Op de continentale ALAN-kaart hierboven, valt de lichtvervuiling in Nederland duidelijk op tussen de rest. Tussen 2014 en 2021 registreerde Nederland (samen met Luxemburg, Polen en België) de grootste toename van lichtvervuiling in heel Europa. Als je verder inzoomt op Nederland (te zien hieronder), lijkt de randstad het helderst en grootst te zijn. Ook zijn grote steden zoals Eindhoven, Leeuwarden en Groningen duidelijk zichtbaar. Naast de grote steden en stedelijke gebieden is er nog één opmerkelijke paarse stip ten noordoosten van Amsterdam, net onder Steenwijk en Heerenveen. Dit is het kassengebied in de Noordoostpolder.
In 1870 bracht Thomas Edison de eerste commercieel verkrijgbare gloeilamp op de markt. In de loop der jaren verving kunstlicht gaslampen en werd het de norm. Door eeuwen van ontwikkeling en innovatie is kunstlicht frequenter en krachtiger geworden dan ooit (Science Museum, 2020). Voordelen zijn onder andere meer zichtbaarheid en een toename van de waargenomen veiligheid ’s nachts. Kunstlicht brengt echter niet alleen voordelen met zich mee. Nadelen zijn onder andere een verstoord natuurlijk ritme van mensen, dieren en planten, minder zicht op de nachtelijke hemel en ‘een verlies van nacht.’ Daarnaast heeft onderzoek aangetoond dat mensen gemiddeld een uur minder slapen sinds de introductie van kunstlicht (Aulsebrook et al., 2018). Uiteindelijk leidt minder slaap tot negatieve effecten op de menselijke gezondheid, zoals een verkorte levensduur en verschillende soorten kanker (Chepesiuk, 2009), waar later in het rapport verder op ingegaan.
De IDA is wereldwijd het kennis- en certificeringscentrum als het gaat om Dark Skies en ALAN. Zij geeft het o.a. certificaat Dark Sky Place uit. Deze certificering toont de inzet van een park (of een ander type locatie) om lichtvervuiling te minimaliseren en kunstlicht effectief en zonder negatieve impact te gebruiken. Het toont toewijding aan donkere luchten, natuur en wilde dieren. Drie belangrijke voorwaarden zijn: de Melkweg is met het blote oog goed te zien, er zijn geen nabijgelegen grote lichtbronnen en lichtkoepels zijn zwak. In Nederland hebben alleen Lauwersmeer en de Boschplaat op Terschelling een certificaat. Een Dark-Sky-certificering heeft niet alleen ecologische voordelen. Het toont toeristen ook een plek waar donkere luchten bewaard zijn gebleven en waar de Melkweg nog steeds te zien is. Daarom heeft een IDA Dark-Sky-certificering ook aanzienlijke economische voordelen.
Tips voor meer donkerte zijn het gebruik van dimmers en bewegingssensoren, het gebruik van LED-lampen, het afschermen van buitenlichtbronnen en het vermijden van het gebruik van blauw licht.
54 De geïnterviewden waren onder andere beleidsmedewerkers, ecologen, verkeerscoördinatoren, allen uit de gemeente Steenwijkerland, boswachters, ondernemers, bewoners van het nationale park, waaronder plattelands- en stedelijke steden, en beleidsmedewerkers van Dark-Sky Park Lauwersmeer.
”Ik dacht dat ik naar een zonsondergang keek, totdat ik me realiseerde dat het geen zonsondergang was, maar het licht dat uit de kassen kwam”
Dit proefschriftonderzoek stelt dat hoewel technologische innovaties cruciaal zijn voor het verminderen van lichtvervuiling, een verandering van sociaal perspectief net zo belangrijk is. De geïnterviewden merkten op dat kunstlicht ’s nachts hun gevoel van vermeende veiligheid vergrootte. Daarbovenop misten de geïnterviewden vaak een gevoel van verantwoordelijkheid, wat wees op andere grote lichtemitters, zowel lokaal als internationaal. Dit sluit goed aan bij de huidige klimaatcrisis, waarbij mensen vaak het gevoel hebben dat hun acties geen verschil zullen maken en niet weten wat ze moeten doen.
Met duidelijk leiderschap, gerichte doelen en de verspreiding van educatieve bewustwording over hoe te handelen, hebben het nationale park en zijn bewoners het potentieel om te bewegen naar een toekomst waarin duisternis, veiligheid, ecologische en menselijke gezondheid kunnen samenleven.
hoopt het nationale park een stap dichter bij het worden van een door de International Dark Sky Association (IDA) gecertificeerd Dark-Sky park te komen. De motiverende prikkels achter het streven om een IDA-gecertificeerd Dark-Sky park te worden, reiken veel verder dan de ecologische voordelen. Een IDA-certificering brengt ook gezondheids- en economische voordelen met zich mee. Donkere luchten betekenen bijvoorbeeld een verlenging van het toeristische seizoen en trekken waarschijnlijk meer mensen naar de Weerribben-Wieden.