Als grootste laagveenmoeras van Noordwest-Europa is Weerribben-Wieden een belangrijke troef in het beperken van (mitigatie) en aanpassen aan (adaptatie) klimaatverandering. De opwarming van de aarde zorgt voor extremer weer met langere periodes van droogte en periodes met heel veel neerslag. Weerribben-Wieden kan veel water bergen en door de sponswerking lang vasthouden. Het laagveenmoeras houdt CO2 vast en door het verder te herstellen kan zelfs nog meer CO2 opgeslagen worden. Daarmee werkt het gebied mee aan het beperken van de opwarming van de aarde en ontstaan bovendien kansen voor meer biodiversiteit en robuustere natuur. Rond UN World Environment Day (5 juni) zetten we de feiten voor je op een rij.
Klimaatbestendig landgebruik nodig
Er zijn verschillende veengebieden in Nederland. National Park Weerribben-Wieden is met 12.000 hectare het grootste laagveenmoeras van Noordwest-Europa. Een hotspot voor moerasvogels, de otter, bijzondere planten en moerasmossen, meer dan 50 soorten libellen en bijzondere vlinders, zoals de grote vuurvlinder die alleen hier voorkomt. Alle stadia van verlanding, van open water tot moerasbos, zijn hier aanwezig. De naastgelegen Olde Maten, Veerslootlanden, Rottige Meente en Brandemeer horen gezien hun oorsprong ook tot dit systeem.
Wanneer het veen uitdroogt komt het in aanraking met zuurstof. Daarbij komt CO2 vrij en ook de bodem daalt. Verdroging, verzakking en verzilting hebben grote gevolgen voor de natuur, landbouw en de funderingen van woningen. “Het is van groot belang om het veen te behouden. Omdat veengebieden een onvervangbare natuurwaarde hebben, maar ook omdat ze als natuurlijke klimaatbuffers kunnen werken. In het Nederlandse veenlandschap is een overgang naar een meer klimaatbestendig landgebruik en waterbeheer noodzakelijk” stelde de Coalitie Natuurlijke Klimaatbuffers al in 2022.
Gevolgen klimaatverandering
De aarde warmt op en Nederland is, als laaggelegen land aan zee, extra kwetsbaar. Sinds 1901 worden de gemiddelde temperaturen bijgehouden. 2023 en 2024 waren wereldwijd de warmste jaren ooit. De top 10 van warmste jaren waren allemaal de afgelopen 20 jaar. Door de opwarming van de aarde verandert het weer. Het wordt niet alleen warmer, er valt ook meer regen. Het weer wordt extremer. Er zullen periodes zijn met heel veel neerslag en langere periodes die heel droog zijn.
Die droge periodes zijn slecht voor de natuur van Weerribben-Wieden. Beschermde landschapstypes als blauwgraslanden, vochtige heiden, de trilvenen en meren met krabbenscheer zijn gebaat bij voldoende water van voldoende kwaliteit. Beschermde soorten als de gevlekte witsnuitlibel, grote vuurvlinder, groenknolorchis en vissen als de grote en kleine modderkruiper lopen risico, omdat hun leefomgeving verslechtert.
Huidige watersysteem al problematisch
Weerribben-Wieden is als Meren en Moerassen-gebied aangewezen als Natura2000 en daarmee beschermd. Er zijn 9 landschapstypes en 12 specifieke plant- en diersoorten, 13 soorten niet-broedvogels en 12 soorten broedvogels benoemd, die kenmerkend zijn voor dit gebied. Die mogen er niet op achteruit gaan (instandhoudingsdoelen) zo is wettelijk vastgelegd.
Onvoldoende waterkwaliteit en ongunstige waterpeilen in de omliggende polders zetten, naast stikstof, de kwaliteit van de natuur nu al onder druk. Weerribben-Wieden werd van oudsher gevoed met grondwater uit Drenthe en door verschillende riviertjes. Door inpoldering van delen van het gebied en eeuwen van bodemdaling ligt natuurgebied Weerribben-Wieden nu hoger dan de omliggende polders.
Het grondwater dat het gebied oorspronkelijk voedde, komt er daardoor nu niet meer bij. Vanuit het natuurgebied stroomt het water zelfs naar de lager gelegen polders, waaronder de Noordoostpolder. In droge periodes wordt water ingelaten via gemaal Stroinck en vele andere kleinere gemalen. Water dat te veel gebiedsvreemde stoffen bevat voor de beschermde soorten in het natuurgebied.
CO2 – en waterbuffer
Om de opwarming van de aarde tegen te gaan moeten we minder broeikasgas uitstoten. Laagveenmoerassen houden CO2 vast, één van die broeikasgassen. Bij het verbeteren van bestaande en ontwikkelen van nieuwe moerassen wordt zelfs CO2 opgeslagen. Ook biedt het laagveenmoeras kansen om water vast te houden in extreem natte perioden. Er is relatief veel open water en de sponswerking helpt om water langdurig vast te houden.
Het hele landschap kan robuuster worden door in omliggende polders het waterpeil te verhogen. Daardoor ontstaan waterbuffers of waterbergingsgebieden, die helpen om de natuurlijke grondwateraanvoer te herstellen en het wegstromen van water uit de hoger gelegen natuurgebieden te verminderen.
Meer biodiversiteit
Het vernatten van de oorspronkelijke veenbodems levert ook een belangrijke bijdrage aan het herstellen van de biodiversiteit. De kruidenrijkdom neemt toe, net als allerlei insecten en bodemdieren, en vogels en zoogdieren die daar weer van profiteren. De bodem krijgt een flinke impuls, waarvan bacteriën, schimmels en rode regenwormen profiteren. Vernatting tot boven het maaiveld kan bovendien leiden tot een goed leefgebied voor moeras- en wiedevogels als roerdomp, grote karekiet en grutto.
De Coalitie Natuurlijke Klimaatbuffers presenteerde in 2022 haar visie op klimaatbestendige veenlandschappen. De coalitie bestaat uit Natuurmonumenten, Staatsbosbeheer, WWF, Natuur en Milieufederaties, Vogelbescherming, Landschappen.nl, Waddenvereniging en Ark Rewilding.
Bronnen: KNMI, Beheerplan De Wieden en Weerribben, Ecologische Autoriteit, Landschapsbiografie Weerribben-Wieden en Landschapsecologische systeemanalyse NPWW, Klimaatbestendige veenlandschappen Coalitie Klimaatbestendige Veenlandschappen.